Kırsal kesimde yaşayan ve bir çiftlikte çalışan varlıklı ve güçlü bir tüccar varmış. Bu adamın pek çok devesi ve sığır sürüsü varmış ve yanında pek çok adam çalıştırırmış; ayrıyeten bir karısı, çok sayıda yetişkin ve küçük çocuğu varmış.
Bu tüccara, sırrını birine açıklarsa öleceği şartıyla hayvanların lisanı öğretilmiş; bu nedenle, her cins hayvanın lisanını bilmesine karşın, vefat endişesiyle bunu kimseye söylememiş.
Bir gün, yanında karısı ve önünde oynayan çocuklarıyla otururken, çiftlik konutunda tuttuğu, bitişik yalaklara bağlı bir öküz ve bir eşeğe bakmış ve öküzün eşeğe şöyle dediğini duymuş: ” Seni uyanık, umarım rahatlığın ve aldığın hizmetin tadını çıkarıyorsundur. Toprağın işleniyor, sulanıyor, sana hizmet ediyorlar, elenmiş arpa yediriyorlar ve içmen için pak, serin su veriyorlar. Ben ise tam bilakis, gecenin bir yarısı saban sürmeye götürülüyorum. Boyunduruk ve saban dedikleri bir şeyi boynuma geçiriyorlar, beni bütün gün kırbaç altında tarlayı sürmeye zorluyorlar ve yanlarım yırtılana, boynum yüzülene kadar beni tahammülümün ötesinde çalıştırıyorlar. Beni geceleri çalıştırıyorlar, karanlıkta geri götürüyorlar, çamurla kirlenmiş bakla ve samanla karışmış saman sunuyorlar ve geceyi idrar ve gübre içinde yatarak geçirmek zorunda kalıyorum. Bu ortada sen pak bir yalak dolusu samanla, yeterli süpürülmüş, sulanmış ve düzeltilmiş bir yerde dinleniyorsun. Efendimiz tüccarın kısa bir iş için sana binip geri döndüğü az durumlar dışında rahat bir biçimde yatıyorsun. Ben yorgunken sen rahat ediyorsun; ben uyanıkken sen uyuyorsun.”
Öküz kelamını bitirdiğinde eşek ona dönerek şöyle demiş: “Yeşilboynuz, sana öküz demekte haklıymışlar, zira sende hile, kötülük ya da acımasızlık yok. Samimi olduğun için diğerlerini rahatlatmak için çabalıyor ve kendini tüketiyorsun. ‘Kötü talihlerinden ötürü yola koyuldular’ kelamını duymadın mı? Sabahın erken saatlerinden itibaren tarlaya gidiyor ve saban başındaki azaba bitkin düşene kadar katlanıyorsun. Sabancı seni geri götürüp yalağa bağladığında, boynuzlarınla vurmaya, toynaklarınla tekmelemeye ve fasulyeleri sana fırlatana kadar böğürmeye devam ediyorsun; sonra yemeye başlıyorsun. Bir dahaki sefere, baklaları sana getirdiklerinde yeme, hatta onlara dokunma, yalnızca kokla, sonra geri çekil ve saman ve otların üzerine uzan. Bunu yaparsan, hayat sana daha âlâ ve nazik davranacak ve rahatlayacaksın.”
Öküz onu dinlerken, eşeğin kendisine uygun bir öğüt verdiğinden emin olmuş. Ona teşekkür edip, Tanrı’ya şükretmiş ve onu kutsamasını dileyerek, “Zarardan uzak kalasın, ey uyanık olan” demiş.
Tüccar olan biteni dinleyip anlarken tüm bu konuşmalar gerçekleşmiş kızım. Sonraki gün, sabancı tüccarın meskenine gelmiş ve öküzü alarak boyunduruğu boynuna geçirmiş ve sabanda çalıştırmış, fakat öküz geride kalmış. Sabancı ona vurmuş, ancak öküz eşeğin tavsiyesine uyarak, yüzüstü düşmüş ve sabancı ona tekrar vurmuş. Böylelikle öküz, sabancı onu konuta götürüp yalağa bağlayana kadar gece karanlığına kadar kalkıp düşmeye devam etmiş. Lakin bu sefer öküz böğürmemiş ya da toynaklarıyla yeri tekmelememiş. Bunun yerine yalaktan uzaklaşmış. Sabancı şaşkınlık içinde ona fasulye ve yem getirmiş, lakin öküz yalnızca yemi koklamış ve geri çekilip saman ve otların yanına uzanmış, sabaha kadar söylenmiş.
Sabancı geldiğinde, yalağı bıraktığı üzere, bakla ve yemle dolu buldu ve öküzün sırt üstü yattığını, zorlukla nefes aldığını, karnının şiştiğini ve bacaklarının havaya kalktığını görmüş. Sabancı onun için üzülmüş ve kendi kendine, “Tanrım, nitekim de zayıf ve çalışamayacak durumda görünüyor” demiş. Sonra tüccara gidip, “Efendi, dün gece öküz yemek yemeyi ya da yemine dokunmayı reddetti” demiş.
Neler olup bittiğini bilen tüccar, sabancıya, “Kurnaz eşeğe git, onu sabanın başına geçir ve öküzün işini bitirene kadar onu sıkı çalıştır” demiş. Sabancı gidip eşeği almış ve boyunduruğu boynuna geçirmiş. Sonra onu tarlaya götürüp öküzün işini bitirinceye kadar, yanları yırtılıncaya ve boynunun derisi yüzülünceye kadar darbelerle sürüp dövmüş. Akşam karanlığında onu meskene götürmüş, yorgun vücudu ve sarkık kulakları altında bacaklarını zorlukla sürükleyebiliyormuş. Bu ortada öküz gününü dinlenerek geçirmiş. Bütün yemeğini yemiş, suyunu içmiş ve rahat bir formda geviş getirerek sessizce yatmış. Bütün gün boyunca eşeğin öğütlerine şükretmiş ve Tanrı’nın onu kutsamasını dilemiş. Eşek gece geri döndüğünde, öküz onu selamlamak için ayağa kalkmış ve şöyle demiş: “İyi akşamlar, seni uyanık! Bana tanım edilemeyecek bir güzellik yaptın, böylelikle ben de rahat bir formda oturdum. Benim hatırım için İlah seni kutsasın.” Öfkeden köpüren eşek karşılık vermemiş lakin kendi kendine şöyle demiş: “Bütün bunlar benim yanlış hesaplarım yüzünden başıma geldi. ‘Merakım olmasaydı, şu anda rahat rahat oturuyor olacaktım. Şayet bu öküzü eski durumuna döndürmenin bir yolunu bulamazsam, yok olacağım.” Sonra öküz geviş getirmeye ve Tanrı’ya yakarmaya devam ederken, o yalağına gidip yatmış.
“KIZIM, sen de yanlış hesaplaman yüzünden birebir halde yok olacaksın. Vazgeç, sessizce otur ve kendini tehlikeye atma. Sana olan merhametimden ötürü sana öğüt veriyorum.” Genç kız, “Baba, hükümdara gitmeliyim ve sen de beni ona vermelisin” diye yanıt vermiş. Vezir, “Bunu yapma” diye yanıt vermiş. Lakin kız ısrar ederek, “Yapmalıyım” demiş. “Eğer vazgeçmezsen, tüccarın karısına yaptığını ben de sana yaparım” diye karşılık vermiş.
Bunun üzerine kız, “Baba, tüccar karısına ne yaptı?” diye sormuş. O da şöyle demiş:
