Derler ki, ey bilge ve memnun Kral, bir vakitler her memlekette muazzam bir serveti, yatırımı ve taahhütleri olan varlıklı bir tüccar varmış. Adamın pek çok karısı ve çocuğu ve pek çok hizmetçisi ve kölesi varmış.
Bir gün, öbür bir ülkeyi ziyaret etmeye karar verdiğinde, heybesini somun ekmek ve hurma ile doldurarak yanına erzak almış, atına binmiş ve yola çıkmış. Günler ve geceler boyunca, gideceği yere varana dek Tanrı’nın nezareti altında seyahat etmiş. İşini bitirdiğinde meskenine ve ailesine geri dönmüş. Üç gün boyunca seyahat etmiş ve dördüncü gün tesadüfen bir meyve bahçesine rastlayınca, sıcaktan korunmak ve açık arazinin güneşinden korunmak için bahçeye girmiş.
Bir ceviz ağacının altındaki pınara gelip atını bağladıktan sonra pınarın kenarına oturmuş, heybesinden birkaç somun ekmek ve bir avuç hurma çıkarıp yemeye başlamış, doyana kadar da hurma çekirdeklerini sağa sola fırlatmış. Sonra kalkıp abdest alıp namazını kılmış.
Ama şimdi namazını bitirmeden, elinde kılıcı, ayakları yerde, başı bulutların üzerinde duran yaşlı bir iblis görmüş. İblis yaklaşıp önünde durarak, “Kalk da oğlumu öldürdüğün üzere seni de bu kılıçla öldüreyim,” diye bağırmış. Tüccar iblisi görüp duyunca dehşete kapılıp şaşkına dönmüş. “Efendi, beni hangi kabahatten ötürü öldürmek istiyorsun?” diye sormuş. İblis de, “Oğlumu öldürdüğün için seni öldürmek istiyorum,” diye yanıt vermiş. Tüccar sormuş, “Oğlunu kim öldürdü?” İblis şöyle yanıt vermiş: “Oğlumu sen öldürdün.” Tüccar, “Vallahi oğlunu ben öldürmedim. Bu ne vakit ve nasıl olmuş olabilir?” İblis, “Oturup heybenden biraz hurma çıkarıp çekirdeklerini sağa sola atarak yemedin mi?” demiş. Tüccar “Evet, yedim” diye yanıt vermiş. İblis, “Oğlumu öldürdün, zira sen elindeki taşları sağa sola atarken oğlum oradan geçiyordu ve taşlardan biri ona çarpıp öldürdü, artık seni öldürmek zorundayım” demiş. Tüccar, “Efendim, lütfen beni öldürmeyin” demiş. İblis, “Onu öldürdüğün üzere seni de öldürmek zorundayım, kana kan” diye yanıt vermiş. Tüccar demiş ki, “Biz Tanrı’ya aitiz ve Tanrı’ya döneceğiz. Aziz ve Süper Tanrı’dan diğer hiçbir güç ve kuvvet yoktur. Şayet onu öldürdüysem, bunu kazara yaptım. Lütfen beni affet.” İblis yanıt vermiş: “Tanrı ismine, oğlumu öldürdüğün üzere seni de öldürmeliyim.”
Ardından adamı yakalayıp yere fırlatmış ve onu öldürmek için kılıcını kaldırmış. Tüccar ağlamaya ve ailesinin, karısının ve çocuklarının yasını tutmaya başlamış. İblis yeniden vurmak için kılıcını kaldırırken, tüccar gözyaşlarıyla sırılsıklam olana kadar ağlayarak, “Yüce ve Harika olan Allah’tan öbür hiçbir güç ve kuvvet yoktur” demiş. Sonra aşağıdaki duayı okumaya başlamış:
Hayat iki gündür: Biri barış, biri savaş,
Ve iki yüzü vardır: kaygı ve memnunluk.
Bizi kasvete sokana sor,
“Kader, pahalı olanlar dışında, zulmeder mi?
Görmüyor musun esen, azgın fırtınaları
Sadece en uzun ağaçları kuşattı,
Ve dünyanın birçok yeşil ve çorak yerinden,
Sadece çekirdekli meyveleri olanlar vurulur,
Ve cennetteki sayısız yıldızın
Ay ve güneş dışında hiçbiri tutulmuyor mu?
Güzel günler için uygun düşünmüşsün,
İnsanın mukadderatında olan kötülüklerden habersiz.
Huzurlu geceler seni kandırdı,
Yine de gecenin huzurunda üzüntü sersemletir.”
Tüccar kelamlarını bitirip ağlamayı bıraktığında iblis, “Tanrı ismine, oğlumu öldürdüğün üzere seni de öldürmeliyim, kan ağlasan bile,” demiş. Tüccar sormuş, “Zorunda mısın?” İblis, “Zorundayım” diye yanıt vererek saldırmak için kılıcını kaldırmış.
Fakat Şehrazad sabah olunca sessizliğe gömülmüş ve Kral Şehriyar’ı hikâyenin devamını dinlemek üzere merak içinde bırakmış. Sonra Dinarzad kız kardeşi Şehrazad’a, “Ne tuhaf ve hoş bir hikâye!” demiş. Şehrazat şöyle yanıt vermiş: “Kral beni bağışlar ve yaşamama müsaade verirse yarın gece sana anlatacaklarımın yanında bunun lafı mı olur? Daha da uygun ve eğlenceli olacak.” Kral kendi kendine, “Hikâyenin geri kalanını dinleyene kadar onu bağışlayacağım; sonra da sonraki gün onu öldürteceğim” diye düşünmüş. Sabah olduğunda gün ağarıp güneş doğmuş; kral, krallığın işleriyle ilgilenmek üzere oradan ayrılmış; Şehrazad’ın babası vezir ise şaşkınlık ve sevinç içindeymiş.
Kral Şehriyar bütün gün ülkeyi yönetmiş ve gece meskenine dönüp Şehrazad’la yatağa girmiş. Sonra Dinarzad, kız kardeşi Şehrazad’a, “Lütfen kardeşim, uykun gelmediyse, geceyi geçirmek için bize o hoş masallarından birini anlat” demiş. Kral eklemiş: “İblis ile tüccarın hikâyesinin sonu olsun, zira onu dinlemek isterim.” Şehrazat, “Büyük bir zevkle, sevgili, keyifli Kralım” diye yanıt vermiş:
İKİNCİ GECE
Anlatıldığına nazaran, ey bilge ve keyifli Kral, İblis kılıcını kaldırdığında, tüccar İblis’e tekrar “Beni öldürmek zorunda mısın?” diye sormuş ve İblis “Evet” diye yanıtlamış. Bunun üzerine tüccar, “Lütfen aileme, karıma ve çocuklarıma veda etmem, mallarımı ortalarında paylaştırmam ve vasiler atamam için bana vakit ver. Sonra geri geleceğim, böylelikle beni öldürebilirsin.” İblis karşılık vermiş: “Korkarım seni hür bırakır ve sana vakit tanırsam, gidip istediğini yapacaksın fakat geri dönmeyeceksin.” Tüccar, “Yerin ve göğün Rabbi şahidim olsun ki, geri döneceğime dair verdiğim kelamı tutacağıma yemin ederim,” demiş. İblis, “Ne kadar vakte muhtaçlığın var?” diye sormuş. Tüccar, “Bir yıl, böylelikle çocuklarımı gereğince görebilirim, karımla vedalaşabilirim, insanlara karşı yükümlülüklerimi yerine getirebilirim ve Yeni Yıl Günü geri dönebilirim” diye karşılık vermiş. İblis, “Gitmene müsaade verirsem yılbaşında geri döneceğine dair Tanrı’ya yemin eder misin?” diye sormuş. Tüccar, “Evet, Tanrı’ya yemin ederim” diye karşılık vermiş.
Tüccar yemin ettikten sonra iblis onu hür bırakmış ve tüccar üzgün bir halde atına binerek yoluna devam etmiş. Konutuna varana kadar yol almış ve karısı ile çocuklarının yanına gelmiş. Onları gördüğünde acı acı ağlamaya başlamış ve ailesi onun hüznünü ve ıstırabını görünce, bu davranışından ötürü onu kınamışlar ve karısı şöyle demiş: “Kocacığım, senin kederin ne? Biz senin dönüşünü kutlayarak memnun olurken, sen neden yas tutuyorsun?” Adam, “Sadece bir yıl ömrüm kalmışken neden yas tutmayayım?” diye karşılık vermiş. Sonra ona iblisle müsabakasını anlatmış ve iblisin kendisini öldürmesi için Yeni Yıl Günü geri dönmeye yemin ettiğini söylemiş.
Söylediklerini duyduklarında herkes ağlamaya başlamış. Karısı ağıt yakmak için yüzüne vurup saçlarını kesmiş, kızları feryat etmiş ve küçük çocukları ağlamış. Bütün çocuklar ağlamak ve vedalaşmak için babalarının etrafında toplandıklarından, o gün bir yas günü olmuş.
Adam sonraki gün vasiyetini yazıp mallarını paylaştırmış, insanlara karşı yükümlülüklerini yerine getirmiş, çeşitli ikramlar ve eşyalar bırakmış, sadakalar dağıtmış ve konutunda Kuran’dan kısımlar okuması için hafızlar tutmuş. Daha sonra yasal şahitleri çağırarak onların huzurunda kölelerini ve köle kızlarını azat etmiş, büyük çocukları ortasında malları paylaştırmış, küçükleri için vasiler tayin etmiş ve evlilik kontratına nazaran karısına hissesini vermiş. Geri kalan vaktini ailesiyle birlikte geçirdikten sonra yıl sona erdiğinde, seyahat için gereken müddet hariç, abdestini alıp namazını kılmış ve kefenini giyerek ailesiyle vedalaşmaya başlamış. Oğulları boynuna sarılmış, kızları ağlamış ve karısı feryat etmiş. Onların yası adamı korkutmuş ve çocuklarını kucaklayıp öperek vedalaşırken o da ağlamaya başlamış. Onlara, “Çocuklar, bu Tanrı’nın isteği ve kararıdır, zira insan ölmek için yaratılmıştır,” demiş. Sonra ardını dönüp atına binerek, Yeni Yıl Günü meyve bahçesine varana kadar gece gündüz yol almış.
Hurmaları yediği yerde oturmuş, yüreği buruk ve gözleri yaşlı bir formda iblisi beklemeye başlamış.
Beklerken, tasmalı bir geyiği güden yaşlı bir adam yaklaşıp onu selamlamış, o da selamına karşılık vermiş. Yaşlı adam sormuş: “Dostum, neden şeytanların ve iblislerin olduğu bu yerde oturuyorsun? Zira bu lanetli bahçede kimse uygunluğa ulaşamaz.” Tüccar ona, iblisle başına gelenleri başından sonuna kadar anlatmış. Yaşlı adam tüccarın sadakati karşısında hayrete düşmüş ve “Seninki mükemmel bir söz” demiş, “Vallahi, iblisle başına neler geleceğini görmeden buradan ayrılmayacağım.” Sonra onun yanına oturup onunla sohbet etmiş. Onlar konuşurken …
Ama Şehrazat’ın üzerine gün doğmuş ve o da sessizliğe gömülmüş. Gün ağarıp da ortalık aydınlanınca, kız kardeşi Dinarzad, “Ne tuhaf ve olağanüstü bir hikâye!” demiş. Şehrazat şöyle yanıt vermiş: “Yarın gece bundan daha garip ve daha şahane bir şey anlatacağım.”
ÜÇÜNCÜ GECE
Gece olduğunda ve Şehrazat hükümdarla birlikte yataktayken, Dinarzad kız kardeşi Şehrazat’a, “Lütfen, uykun gelmediyse, geceyi geçirmek için bize o hoş küçük masallarından birini anlat” demiş. Kral da eklemiş: “Tüccarın hikâyesinin sonu olsun.” Şehrazat, “Nasıl isterseniz” diye yanıt vermiş:
Duydum ki, ey memnun Kral, tüccar ve geyikli adam konuşurlarken, iki siyah tazı ile diğer bir yaşlı adam yaklaşmış ve onlara ulaştığında, onları selamlamış ve onlar da onun selamına karşılık vermişler. Akabinde onlara hal hatır sormuş ve geyikli adam ona tüccar ile iblisin hikâyesini, tüccarın Yeni Yıl Günü geri dönmeye nasıl yemin ettiğini ve iblisin onu öldürmek için nasıl beklediğini anlatmış. Hikâyeyi duyduğunda, tüccar ile iblis ortasında neler olacağını görene kadar oradan ayrılmayacağına yemin ettiğini de eklemiş. İki köpeği olan adam hikâyeyi duyduğunda çok şaşırmış ve o da ortalarında ne olacağını görene kadar onları bırakmamaya yemin etmiş. Sonra tüccarı sorgulamış ve tüccar da ona iblisle başına gelenleri anlatmış.
Onlar sohbet ederken, üçüncü bir yaşlı adam yaklaşıp onları selamlamış ve onlar da onun selamına karşılık vermişler. “Neden ikinizi burada otururken görüyorum, aranızda da bu tüccar var, zavallı, üzgün ve kederli görünüyor?” diye sormuş. Ona tüccarın hikâyesini anlatmışlar ve oturup iblisin ona ne yapacağını görmek için beklediklerini söylemişler. Adam hikâyeyi dinledikten sonra onlarla birlikte oturmuş ve şöyle demiş: “Vallahi, ben de sizin üzere bu iblisli adama ne olduğunu görene kadar buradan ayrılmayacağım.” Oturmuş birbirleriyle sohbet ederlerken, birden açık yerden yükselen tozu ve toz kalktığında elinde çelik bir kılıçla yaklaşan iblisi görmüşler. İblis onları selamlamadan önlerinde durmuş, sol eliyle tüccarı çekmiş ve onu önünde sıkıca tutarak, “Ölmeye hazır ol,” demiş. Tüccar ve üç yaşlı adam ağlamaya ve feryat etmeye başlamışlar.
Ama şafak söküp sabah olunca Şehrazat sessizliğe gömülmüş. Sonra Dinarzad, “Abla, ne hoş bir hikâye!” demiş. Şehrazat yanıt vermiş: “Yarın gece sana anlatacağımın yanında bu nedir ki? Şayet kral beni bağışlar ve yaşamama müsaade verirse çok daha hoş, çok daha keyifli, çok daha eğlenceli ve çok daha lezzetli olacak.” Kral hikâyenin devamını dinlemek için sabırsızlanıyor ve kendi kendine şöyle diyormuş: “Vallahi, hikâyenin devamını dinleyip iblisli tüccara ne olduğunu öğrenene kadar onu öldürtmeyeceğim. Akabinde sonraki sabah başkalarına yaptığım üzere onu da öldürteceğim.” Sonra krallığının işleriyle ilgilenmek için dışarı çıkmış ve Şehrazat’ın babasını gördüğünde ona nazik davranıp güzellikler yapmış ve vezir hayretler içinde kalmış. Gece olduğunda, kral meskene gitmiş ve Şehrazat’la yatağa girdiğinde, Dinarzad, “Kardeşim, şayet uykun gelmediyse, geceyi geçirmek için bize hoş küçük masallarından birini anlat” demiş. Şehrazat “Büyük bir zevkle” diye karşılık vermiş:
DÖRDÜNCÜ GECE
Anlatıldığına nazaran, ey keyifli Kral, geyikli birinci yaşlı adam iblise yaklaşmış ve onun ellerini ve ayaklarını öperek şöyle demiş: “İblis ve iblis hükümdarlarının hükümdarı, şayet sana benim ve o geyiğin başına gelenleri anlatırsam ve sen de bunu garip ve şaşırtan, hatta senin ve tüccarın başına gelenlerden daha garip ve şaşırtan bulursan, cürmü ve suçluluğu için ondan alacağının üçte birini bana verir misin?” demiş. İblis de “Veririm” diye karşılık vermiş. Yaşlı adam şöyle demiş:
